Obilne padavine ponovo su pogodile istočnu Španiju, odnoseći ljudske živote i ostavljajući iza sebe poplavljene ulice, potopljene automobile i stanovnike odsečene od ostatka zemlje. Iza ekstremnih vremenskih uslova stoji meteorološki fenomen poznat kao DANA, isti onaj koji je 2024. godine izazvao katastrofalne poplave u Valensiji.
Oluja Adam donela je pojedinim delovima regije Valensija čak 700 litara kiše po kvadratnom metru za samo 24 sata. Vodena bujica odnosila je parkirane automobile, poplavila saobraćajnice i primorala spasilačke službe da pojedine stanovnike evakuišu helikopterima.
Prema izveštaju Euronewsa, u nevremenu je stradalo pet osoba. Među najteže pogođenim mestima našlo se priobalno letovalište Oliva, gde je sedamdesetdevetogodišnja žena pronađena mrtva u svom domu, dok je jedan muškarac preminuo od srčanog udara u lokalnom kampu. Smrtni slučajevi zabeleženi su i u Saguntu i susednoj Kataloniji.
Prizori su mnoge podsetili na katastrofu iz 2024. godine, kada je u pojedinim delovima Valensije za samo jedan dan pala količina kiše koja inače padne tokom čitave godine. Tada je život izgubilo oko 200 ljudi, a poplave su postale jedna od najvećih vremenskih katastrofa u novijoj istoriji Španije.
Ovog puta vlasti su ranije reagovale. Stanovnicima su putem mobilnih telefona poslata upozorenja da izbegavaju putovanja, ne prilaze rekama i bujičnim tokovima i, ukoliko je potrebno, potraže zaklon na višim spratovima zgrada ili uzvišenjima.
Šta je zapravo DANA?
Iako se u Španiji ovaj izraz sve češće koristi kao sinonim za snažnu oluju, DANA označava specifičan atmosferski fenomen. Naziv je skraćenica od španskog izraza Depresión Aislada en Niveles Altos, koji označava izolovanu oblast niskog vazdušnog pritiska u višim slojevima atmosfere.
Pojednostavljeno, fenomen nastaje kada se masa hladnog vazduha odvoji od polarnog mlaznog toka i ostane okružena toplijim vazduhom. Takva atmosferska situacija može izazvati izrazitu nestabilnost, snažne oluje i ekstremne padavine.
Što je veća temperaturna razlika između hladne vazdušne mase i toplog, vlažnog vazduha, to mogu biti intenzivniji vremenski procesi. Zbog toga se najizraženije epizode ovog fenomena u Španiji obično javljaju krajem leta i početkom jeseni, naročito tokom septembra i oktobra.
Južni i istočni delovi zemlje posebno su izloženi ovakvim vremenskim uslovima. Toplo Sredozemno more predstavlja značajan izvor vlage, dok planinski reljef dodatno pogoduje razvoju olujnih oblaka i intenzivnih padavina.
Važno je, međutim, naglasiti da ne mora svaka DANA da izazove katastrofalne poplave. Posledice zavise od više faktora, uključujući količinu dostupne vlage, kretanje atmosferskog sistema i karakteristike područja koje zahvate padavine.
Od „hladne kapi“ do meteorološkog termina
Španci su decenijama za slične vremenske pojave koristili izraz gota fría, što u doslovnom prevodu znači „hladna kap“. Međutim, sa razvojem meteorologije i savremenih tehnologija za praćenje atmosferskih procesa, stručnjaci su počeli da daju prednost terminu DANA.
Španska meteorološka agencija AEMET objašnjava da je stariji izraz nedovoljno precizan i da savremeno razumevanje atmosferskih procesa zahteva odgovarajuću terminologiju.
DANA, prema njihovom objašnjenju, preciznije opisuje izolovane sisteme niskog pritiska u višim slojevima atmosfere. Ipak, nakon katastrofalnih poplava u Valensiji 2024. godine, ovaj stručni termin postao je deo svakodnevnog govora u Španiji.
Da li klimatske promene čine ove oluje opasnijim?
Nakon poplava u Valensiji 2024. godine, naučnici su pokušali da utvrde koliko je globalno zagrevanje doprinelo razmerama katastrofe. Zaključak preliminarne analize međunarodne naučne grupe World Weather Attribution bio je da su klimatske promene izazvane ljudskim aktivnostima najverovatnije dodatno pojačale ekstremne padavine.
Prema njihovim procenama, klimatske promene učinile su padavine u Španiji oko 12 odsto intenzivnijim, dok je verovatnoća pojave takvog ekstremnog vremenskog događaja bila približno dvostruko veća.
Iako je reč o brzoj, delimičnoj analizi, a ne o sveobuhvatnoj studiji, naučnici su ukazali na jasnu fizičku vezu između zagrevanja planete i intenziteta padavina. Naime, toplija atmosfera može da zadrži više vodene pare. Istovremeno, neuobičajeno visoke temperature površine mora omogućavaju dodatno isparavanje, čime se povećava količina vlage dostupna olujnim sistemima.
U slučaju Valensije, atmosferski sistem se zadržao iznad pogođenog područja, donoseći ogromnu količinu kiše u veoma kratkom periodu.
Situaciju je dodatno otežala prethodna suša, zbog koje je zemljište u pojedinim delovima istočne i južne Španije bilo manje sposobno da efikasno apsorbuje velike količine vode.
„Nema nikakve sumnje da su ove eksplozivne padavine bile pojačane klimatskim promenama“, izjavila je 2024. godine dr Friderike Oto, naučnica sa Imperijal koledža u Londonu i jedna od vodećih stručnjakinja inicijative World Weather Attribution.
Ona je upozorila da svaki dodatni delić stepena zagrevanja izazvanog upotrebom fosilnih goriva omogućava atmosferi da zadrži više vlage, što povećava potencijal za intenzivne padavine.
Fenomen nije nov, ali se uslovi menjaju
DANA nije nastala kao posledica klimatskih promena. Reč je o prirodnom meteorološkom fenomenu koji je odavno poznat stručnjacima. Međutim, atmosfera i mora danas su topliji, što može dodatno povećati intenzitet padavina koje prate ovakve vremenske sisteme.
Katastrofe poput one u Valensiji zato otvaraju dva važna pitanja: kako smanjiti emisije gasova sa efektom staklene bašte, ali i kako prilagoditi naselja, infrastrukturu i sisteme ranog upozoravanja vremenskim ekstremima koji već predstavljaju ozbiljnu opasnost.
Međutim, iako nastanak svake oluje nije moguće sprečiti, pravovremena upozorenja i pripremljenost stanovništva mogu značajno uticati na njene posledice.
Foto: Unsplash/Lluis Bazan
