Nekada su povezivani sa božanstvima, ljubavlju, mirom i hrabrošću. Ljudi su ih gajili, koristili za prenošenje poruka i uzgajali zbog mesa i đubriva. Danas su golubovi u mnogim gradovima na lošem glasu, a često ih nazivaju i „pacovima sa krilima”. Kako su ptice koje su vekovima bile čovekovi saveznici postale nepoželjni stanovnici urbanih sredina?
Golubovi su se prilagodili životu uz ljude zahvaljujući dugoj istoriji zajedničkog života. Naši preci pripitomljavali su ih, hranili i stvarali uslove u kojima su mogli da se razmnožavaju i opstaju u naseljima. Upravo te osobine koje im danas omogućavaju da uspešno žive u gradovima nekada su ih činile posebno korisnim.
„Golubovi su ostaci naše sopstvene istorije”, objašnjava Kolin Džerolmak, sociolog životne sredine sa Univerziteta u Njujorku i autor knjige „The Global Pigeon”. Prema njegovom tumačenju, ove ptice podsećaju na vreme kada je njihov odnos sa ljudima imao sasvim drugačiju ulogu.
Ptice koje su imale posebno mesto u ljudskoj istoriji
Golubovi pripadaju među prve ptice koje je čovek pripitomio. Jedan od najstarijih arheoloških dokaza o njihovom odnosu sa ljudima potiče sa Kipra, gde su pronađene kosti golubova stare približno 3.400 godina. Ptice su, prema nalazima, bile povezane sa ritualnim gozbama.
Analiza izotopa u fosilnim ostacima pokazala je da je njihova ishrana bila veoma slična ljudskoj. To ukazuje na mogućnost da su dobijale ostatke hrane ili da su ih ljudi namerno hranili određenim namirnicama.
Kako su se ljudi naseljavali i gradili gradove, golubovi su se sve više prilagođavali životu u njihovoj blizini. Služili su kao izvor mesa, dok je njihov izmet korišćen kao đubrivo za uzgoj biljaka.
Njihov značaj, međutim, nije se završavao na praktičnoj koristi. U različitim kulturama golubovi i grlice povezivani su sa božanskim i duhovnim svetom. U staroj Grčkoj golubica je bila povezana sa Afroditom, boginjom ljubavi i lepote. U biblijskoj priči o Noju, golubica je poslata da proveri da li su se vode potopa povukle, a u hrišćanskoj tradiciji golubica predstavlja Svetog duha. Prema islamskom predanju, par golubova pomogao je da se zaštiti prorok Muhamed dok se skrivao u pećini.
Od prenošenja poruka do ratnih heroja
Jedna od najpoznatijih osobina golubova jeste njihova sposobnost da pronađu put nazad do svog doma i sa velikih udaljenosti. Mnogo pre nego što su naučnici počeli da objašnjavaju kako Zemljino magnetno polje pomaže pticama da se orijentišu, ljudi su koristili ovu sposobnost za prenošenje poruka.
Golubovi pismonoše imali su važnu ulogu u različitim istorijskim periodima. Stari Egipćani koristili su ih za prenošenje vesti o porastu nivoa vode i dolasku faraona. U antičkoj Grčkoj služili su za prenošenje rezultata sportskih takmičenja, dok je rimski vojskovođa Julije Cezar pomoću njih slao vesti o svojim vojnim pohodima.
Golubovi su nastavili da se koriste kao glasnici i mnogo kasnije. Vest o Napoleonovom porazu kod Vaterloa stigla je do Londona zahvaljujući golubu pismonoši.
Jedan od najpoznatijih primera njihove uloge u istoriji dogodio se tokom Prvog svetskog rata. Golub po imenu Šer Ami, što na francuskom znači „dragi prijatelj”, pomogao je da se spase 194 savezničkih vojnika 1918. godine.
Jedinica se našla iza neprijateljskih linija i bila izložena vatri, uključujući i granatiranje sopstvenih snaga. Vojnici su golubu pričvrstili poruku sa zahtevom da se napad zaustavi. Iako je bio ranjen u grudi i nogu, Šer Ami je uspeo da preleti oko 40 kilometara do svog golubarnika i dostavi poruku na vreme. Nakon oporavka, odlikovan je francuskim ratnim odlikovanjem Krst rata.
Kada su golubovi postali gradski problem?
Golubovi su vekovima bili cenjeni i zbog svog izgleda. Ljudi su uzgajali različite rase, sa neobičnim oblicima perja i raznovrsnim bojama. U viktorijanskoj Engleskoj uzgoj golubova postao je veoma popularan, a među ljubiteljima ovih ptica bio je i Čarls Darvin.
Darvin je u prvom poglavlju knjige „O poreklu vrsta” pisao o pripitomljenim golubovima kako bi objasnio svoju teoriju evolucije. Njihova raznolikost predstavljala je primer načina na koji se osobine životinja mogu menjati kroz selektivni uzgoj.
Međutim, tokom 20. veka njihov ugled počeo je da opada. Razvoj savremenih komunikacija smanjio je potrebu za golubovima pismonošama, dok su veštačka đubriva umanjila značaj njihovog izmeta u poljoprivredi. Golubovi se nisu pokazali pogodnim ni za industrijski uzgoj mesa u istoj meri kao kokoške i ćurke.
Bez nekadašnjih uloga, mnogi su ostali u gradovima. Zahvaljujući dugom procesu pripitomljavanja, dobro podnose hladnoću, hrane se različitim vrstama namirnica, brzo se razmnožavaju i nisu naročito plašljivi u blizini ljudi.
Upravo su te osobine doprinele njihovom širenju u urbanim sredinama, ali su istovremeno postale razlog zbog kojeg ih deo stanovništva doživljava kao smetnju.
Kako su dobili nadimak „pacovi sa krilima”?
Sredinom 20. veka golubovi su sve češće predstavljani kao pretnja javnom zdravlju. Pojedine gradske vlasti pripisivale su im širenje različitih bolesti, ponekad bez dovoljno dokaza da su upravo ove ptice bile izvor zaraze.
Jedan od događaja koji je uticao na njihov ugled odigrao se 1966. godine, kada su vlasti Njujorka pokrenule kampanju za obnovu Brajant parka na Menhetnu. Među problemima koje su želele da reše bili su i golubovi koji su nastanjivali park.
Tadašnji gradski zvaničnik Tomas Hoving opisao je goluba kao „pacova sa krilima”. Izraz se potom proširio američkim medijima i postao deo popularne kulture. Tokom narednih decenija golubovi su sve češće predstavljani kao prljave ptice koje narušavaju izgled gradova i prenose bolesti.
Ipak, stručnjaci upozoravaju da je potrebno razlikovati stvarne zdravstvene rizike od preteranih strahova.
Izmet golubova može da sadrži gljivice koje izazivaju kriptokokozu i histoplazmozu. Rizik je naročito važan za osobe sa oslabljenim imunološkim sistemom, a do infekcije može doći udisanjem čestica osušenog izmeta, posebno prilikom čišćenja prostora u kojima se ptice okupljaju u velikom broju.
Prema rečima Artura Kasadevala, stručnjaka za zarazne bolesti sa Univerziteta Džons Hopkins, direktno prenošenje bolesti sa golubova na ljude relativno je retko. To ne znači da higijenu treba zanemariti, već da ove ptice ne treba automatski posmatrati kao veliku opasnost.
Golubovi ponovo osvajaju simpatije
Poslednjih godina deo ljudi pokušava da promeni način na koji se golubovi doživljavaju. U Njujorku je 2024. godine postavljena velika skulptura goluba pod nazivom „Dinosaur”, visoka oko pet metara, koju je izradio kolumbijski umetnik Ivan Argote.
Iako je prvobitno zamišljena kao privremena instalacija, skulptura je privukla veliku pažnju javnosti. Više od 7.000 ljudi potpisalo je peticiju da ostane trajno postavljena. Skulptura je na kraju uklonjena, ali je u međuvremenu inspirisala organizovanje festivala posvećenog golubovima. Promena odnosa prema ovim pticama vidljiva je i na društvenim mrežama. Ljudi dele fotografije i snimke svojih golubova, a neki ih spasavaju sa ulica i pružaju im dom.
Abby Jardine, koja je spasila mladog goluba iz Bruklina, u početku je mislila da će se o ptici brinuti samo privremeno. Tri godine kasnije, njen ljubimac Pidž postao je popularan na TikToku, gde pratioci mogu da vide kako joj sedi na ramenu dok se sprema za dan.
Slična iskustva beleže i organizacije koje se bave spasavanjem golubova. Sintija Barduka-Lardž, čija neprofitna organizacija Palomacy brine o stotinama ptica, smatra da su golubovi pretrpeli posledice dugogodišnje negativne reputacije.
Kada im ljudi pruže priliku da ih upoznaju, kaže ona, često otkriju da su to druželjubive, nežne, inteligentne i odane životinje.
Istorija golubova pokazuje koliko se odnos prema životinjama može promeniti u zavisnosti od njihove uloge u ljudskom društvu. Ptice koje su nekada bile cenjene zbog svojih sposobnosti i bliskosti sa ljudima danas su često posmatrane samo kao problem. Možda je zato vredno da ih ponovo sagledamo i kao deo prirode sa kojom delimo gradove.
Foto: Magnific/alexkich
