U Srbiji se reciklira oko 40–45% staklene ambalaže dok je primena cirkularnog stakla još u fazi razvoja, ali beleži napredak zahvaljujući harmonizaciji sa regulativom Evropske unije i nastojanjima da se i kod nas primene savremene poslovne prakse koje uspešno funkcionišu u Evropi.

Evropska unija je lider u oblasti reciklaže stakla i primene poslovnih modela cirkularne ekonomije.Zahvaljujući razvijenoj infrastrukturi i zakonodavstvu, EU ostvaruje visoke stope reciklaže (oko 75%), što znači da se na godišnjem nivou reciklira oko 11 miliona tona stakla.

Srbija ipak lider u regionu

Srbija je bolja u odnosu na zemlje regiona poput Bosne i Hercegovine i Severne Makedonije, koje imaju niže stope reciklaže, ispod  30%, ali dalji napredak u ovoj oblasti  zavisiće od razvoja infrastrukture, uvođenja depozitnog sistema i povećanja svesti građana o značaju reciklaže, zaključeno je danas na Forumu Kreativno staklo koji je održan u okviru obeležavanja 180 godina od početka organizovane proizvodnje stakla u Srbiji i projekta “Glassmaking tradition meets innovation” podržanog od strane Evropske unije.

Na svetskom planu sve više se prelazi na cirkularni model proizvodnje koji se zasniva se na principima cirkularne ekonomije i podrazumeva da se staklo stalno vraća u upotrebu umesto da postane otpad.

Cirkularno staklo je najzastupljenije u ambalažnoj industriji (boce i tegle), građevinarstvu i u automobilskoj industriji. Primenom cirkularnih poslovnih modela u staklarstvu se ostvaruju uštede u potrošnji energije i do 30%, a značajno je i smanjenje emisije ugljen-dioksida i količine generisanog otpada u odnosu na tradicionalne načine proizvodnje.

Cirkularnost u staklarstvu podrazumeva dobro funkcionisanje i sinhronizovanost svih faza, počev od prikupljanja staklenog otpada, sortiranja (po boji i kvalitetu), drobljenja u sitne komade, topljenja u pećima, zatim oblikovanja (duvanje, presovanje, livenje) i na kraju hlađenja.  

Iako cirkularni pristup ima brojne prednosti, njegova primena u zanatskom i umetničkom radu sa staklom suočava se sa nekoliko problema. U prvom redu, to su tehnički izazovi, s obzirom da različite vrste stakla imaju različite tačke topljenja, te da mešanje može dovesti do pucanja ili deformacija. Osim toga, nije jednostavno doći do čistog, dobro razvrstanog otpadnog stakla. Dalje, topljenje stakla zahteva visoke temperature, pa celokupan proces može biti skup za male radionice I umetničke studije.

Rad sa recikliranim staklom zahteva specifične veštine, a  trenutno ne postoji odgovarajući broj edukativnih programa i radionica, istaknuto je na skupu na kojem su učestvovali stručnjaci, umetnici i edukatori o staklu iz Srbije, Danske, Slovenije, Rumunije, Bugarske i Velike Britanije.

Zahvaljujući umetnicima i inovativnim preduzetnicima, istorijske prakse  ponovne upotrebe stakla dobijaju novi život, pokazujući da staklo može biti i materijal i medijum koji spaja estetiku, industriju i održivost.

180 godina od početka organizovane proizvodnje stakla

Forum Kreativno staklo održan je u sklopu obeležavanja 180 godina od početka organizovane proizvodnje stakla u Srbiji  i bogate istorije domaćeg staklarstva, čiji počeci sežu u prvu polovinu 19. veka. Razvoj ove industrije započeo je u Pomoravlju, kada je političar i državnik Avram Petronijević osnovao prvu fabriku stakla u Kneževini Srbiji. Svoja trgovačka i preduzetnička znanja Petronijević je sticao još kao mladić u Beču, da bi potom pokrenuo prvi značajniji poduhvat – staklaru kod Jagodine, između sela Mišević i Belica.

Vođen idejom o industrijskom razvoju, Petronijević je 1843. godine zatražio od Državnog saveta posebne povlastice za podizanje fabrike, uključujući monopol na proizvodnju stakla i pristup sirovinama. Njegova inicijativa ubrzo je dala rezultate, već 1846. godine proizvedene su prve čaše, koje su poklonjene knezu Aleksandru Karađorđeviću  povodom proslave Svetog Klimenta, o čemu su izveštavale tadašnje Srbske novine.

Iako ova prva staklara nije dugo opstala, temelji organizovane industrijske proizvodnje su postavljeni. Nakon Petronijevićeve smrti, razvoj staklarstva nastavili su drugi preduzetnici, među kojima se posebno istakao Nacko Janković iz Jagodine, čija je staklara radila sve do 1904. godine. Njeno zatvaranje označilo je prelazak u novu fazu, oprema i radnici preseljeni su u paraćinsku fabriku otvorenu 1907. Godine koju je osnovao Milivoje Popović, koja je, za razliku od mnogih drugih, opstala do danas.

Tokom posleratne industrijalizacije osnivane su brojne fabrike stakla širom zemlje (u Prokuplju, Zaječaru, Kosijeriću, Pančevu, Alibunaru…), ali je većina njih zapala u krizu tokom devedesetih godina prošlog veka i kasnije prestala sa radom. Uprkos tome, nasleđe ove industrije i dalje predstavlja važan deo kulturnog i ekonomskog identiteta Srbije.

Foto: Aleksandrija Ajdukovic, Kreativno staklo Srbije