Kiber, selo smešteno na više od 4.270 metara nadmorske visine u dolini Spiti u indijskoj državi Himačal Pradeš, pronašlo je neočekivan način da poveže zaštitu prirode i lokalnu ekonomiju. Danas je održivi turizam posvećen snežnom leopardu jedan od glavnih izvora prihoda za ovu malu zajednicu.
U Kiberu tokom cele godine živi oko 400 ljudi, a selo se smatra jednim od najviših stalno naseljenih mesta na svetu do kojih se može stići putem. Ipak, ono što poslednjih godina privlači posetioce nije samo surovi pejzaž Transhimalaja, već životinja koja se kreće planinskim grebenima iznad sela – snežni leopard (Panthera uncia).
Kada zaštita prirode postane deo lokalne ekonomije
Naučnici koji proučavaju ovu vrstu navode Spiti kao redak primer očuvanja prirode kroz zajedničko korišćenje prostora, u kojem divlje životinje i stočarske zajednice žive na istom području, umesto da budu razdvojene strogim granicama zaštićenih područja.
Istraživanja koja su sproveli ekolozi iz organizacija Snow Leopard Trust i Nature Conservation Foundation pokazala su da broj snežnih leoparda na određenom području mnogo više zavisi od dostupnosti divljeg plena nego od količine stoke.
Upravo je taj nalaz promenio pristup zaštiti vrste u selima poput Kibera.
Umesto da se gubici stoke posmatraju kao neizbežna posledica života uz predatore, istraživači Nature Conservation Foundation, koji na ovom području rade od kraja devedesetih, usmerili su pažnju na obnovu prirodne baze plena.
Posebne ispašne zone namenjene plavim ovcama omogućile su da se njihova populacija vremenom značajno oporavi. Sa više prirodnog plena u planinama, snežni leopardi imali su manje razloga da noću prilaze torovima i napadaju stoku.
Istovremeno su ojačani objekti za smeštaj stoke, a uveden je i sistem osiguranja koji pokriva gubitke. Tako je smanjen finansijski udar na lokalno stanovništvo kada bi ipak došlo do napada predatora.
Više leoparda, više turista
Rezultati takvog pristupa vide se i u novijim podacima. Tokom istraživanja sprovedenog kamerama-zamkama širom Himačal Pradeša 2025. godine identifikovana su 44 odrasla snežna leoparda. Na osnovu istraživanja procenjuje se da u celoj saveznoj državi živi oko 83 jedinke, što je gotovo dvostruko više u odnosu na procenu iz 2021. godine.
Spiti i susedna dolina Pin spadaju među područja sa najvećom gustinom snežnih leoparda.
Oporavak populacije, zajedno sa decenijama izgrađenog poverenja između istraživača i lokalnog stanovništva, otvorio je vrata nečemu što ranije nije bilo planirano – zimskoj turističkoj ekonomiji zasnovanoj na posmatranju snežnih leoparda.
Svake zime između 350 i 550 turista dolazi u Kiber upravo sa nadom da će ugledati ovu retku životinju. Većina njih stiže između decembra i februara, iz zemalja poput Francuske, Singapura, Tajlanda i Velike Britanije.
Oko 40 odsto posetilaca dolazi sa ozbiljnom fotografskom opremom i provodi dane na zaleđenim planinskim padinama čekajući jedan jedini trenutak – da snežni leopard izađe pred objektiv.
Turizam donosi novac upravo kada nema poljoprivrede
Turizam je počeo da menja i samu strukturu lokalne ekonomije. Trinaest domaćinstava u Kiberu danas posluje kao smeštaj u domaćinstvima, odnosno homestay, povezan sa turizmom posmatranja snežnih leoparda. Obučeni lokalni vodiči vode posetioce do mesta na kojima je moguće ugledati životinje, bez približavanja koje bi moglo da ih uznemiri.
Inicijativi su se pridružila i okolna sela, među kojima su Čičam i Demul. U tri zajednice danas oko 50 žena radi na poslovima povezanim sa zaštitom prirode ili turizmom.
Prihodi od zimskog ekoturizma sada premašuju jedan kror rupija godišnje, odnosno više od 10 miliona rupija. Novac stiže tokom perioda kada poljoprivreda gotovo da ne donosi prihode.
Tako je zima, koja je nekada za stanovnike Kibera predstavljala period izolacije i teškoća, postala najprometniji i najunosniji deo godine. Ipak, turizam nosi nove izazove
Rast broja turista nije bez posledica.
Posetioci koji ostaju nekoliko dana i koriste usluge lokalnih vodiča uglavnom se bolje pridržavaju pravila. Veći problem predstavljaju jednodnevni izletnici.
Istraživači su zabeležili slučajeve vožnje van predviđenih ruta, uključujući prolazak kroz poljoprivredno zemljište, kao i povećanje količine otpada tokom najposećenijih nedelja.
Procene se, međutim, razlikuju. Lokalni vodiči smatraju da oko jedan od deset turista pokazuje ozbiljno nepoštovanje prema stanovnicima, dok sami meštani procenjuju da je takvih posetilaca bliže jedan na 50.
Zbog toga istraživači koji prate razvoj turizma predlažu obavezne brifinge za posetioce pre odlaska na teren. Turistima bi se na početku jasno predstavila pravila – uključujući zabranu namamljivanja životinja radi fotografisanja, kao i osnovna pravila ponašanja prema lokalnoj zajednici i prirodi. Kazne za bacanje otpada već se primenjuju.
Od predatora do životinje koju meštani štite
Možda najveća promena ipak nije ekonomska, već ona koja se dogodila u odnosu stanovnika prema snežnom leopardu.
Jedan slučaj iz 2020. godine posebno pokazuje koliko se odnos zajednice promenio. Kada se ostareli i bolesni snežni leopard približio selu, meštani nisu pokušali da ga oteraju. Umesto toga, brinuli su o životinji, a nakon što je uginula, održali su budistički pogrebni obred.
Stariji stanovnici Kibera sećaju se vremena kada je situacija izgledala potpuno drugačije. Nakon jedne noći tokom koje su pretrpeli velike gubitke stoke, jedan leopard je pretučen do smrti.
Danas je odnos prema ovoj vrsti potpuno drugačiji. Jedna porodica snežnih leoparda koju su istraživači dugo pratili pokazala je još jedan zanimljiv primer. Majka je odgajila dva mladunca koji su, neuobičajeno za ovu vrstu, ostali zajedno mnogo duže nego što je uobičajeno. Takva povezanost među mladuncima ranije nije bila zabeležena u Spitiju.
Model koji pokazuje da zaštita prirode i razvoj mogu zajedno
Pristup Kibera, zasnovan na održivom turizmu i naučno utemeljenoj zaštiti prirode, nagrađen je 2025. godine Wildlife and Tourism Initiative Award nagradom organizacije Tour Operators for Tigers (TOFT). Ipak, turizam sam po sebi nije doveo do ove promene.
Iza današnjeg uspeha stoje gotovo tri decenije istraživanja, obnove prirodnog plena, zaštite stoke, uključivanja lokalnog stanovništva i izgradnje poverenja.
Turizam je tom procesu dao dodatnu ekonomsku vrednost i razlog da se rezultati dugogodišnjeg rada nastave.
Možda najbolji pokazatelj promene u odnosu prema snežnom leopardu dolazi upravo od stanovnika Kibera. Kada su ih istraživači nedavno pitali da li žele da ove velike mačke ostanu u njihovom okruženju, nijedna osoba u selu nije odgovorila negativno.
Foto: Magnific/fikretim
