Gotovo 300.000 ljudi u pojedinim delovima Himalaja moglo bi da živi u područjima izloženim potencijalno razornim poplavama, pokazuje novo istraživanje objavljeno u naučnom časopisu Scientific Reports. Ugrožena područja nalaze se na severu Nepala, u delovima jugoistočnog Tibeta i indijskoj saveznoj državi Utarakand, gde se poslednjih godina ubrzano grade turistički objekti, stambena naselja i infrastruktura.
Prema rezultatima istraživanja, površina izgrađenog zemljišta u zonama visokog rizika porasla je za oko 45 odsto između 2016. i 2023. godine. U područjima posebno izloženim poplavama koje mogu nastati usled izlivanja glečerskih jezera, rast je bio još izraženiji i iznosio je gotovo 78 odsto.
Naučnici napominju da bi broj ugroženih ljudi mogao biti i veći, jer istraživanje nije obuhvatilo sve susedne oblasti koje se suočavaju sa sličnim opasnostima.
Turizam i gradnja šire se duž rečnih korita
Devet istraživača iz Velike Britanije, Nepala i Indije analiziralo je područja do 50 kilometara nizvodno od himalajskih reka, kao i okolinu približno 1.360 glečerskih jezera. Uočeno je širenje građevinskih površina, od turističkih smeštaja i stambenih objekata do infrastrukture i nekretninskih projekata.
Jedan od primera je Pokhara, veliki turistički centar u podnožju Himalaja, koji se tokom prethodne tri decenije značajno proširio kako bi odgovorio na rastući broj posetilaca.
Kroz grad protiče reka Seti Gandaki, koja izvire u planinskom masivu Anapurna. Prema rečima gradonačelnika Dhana Raja Ačarije, pojedine stare zgrade nalaze se svega pet metara od rečne obale, uprkos novim pravilima koja nalažu veću udaljenost od vode.
„Gde da ih premestimo i kako to da uradimo, to je pravi izazov“, upozorio je gradonačelnik.
Sličan problem postoji i u poznatoj trekking oblasti Anapurna, gde su se naselja širila duž rečnih obala. Pojedina su već pogođena poplavama i klizištima.
Za lokalne stanovnike posledice nisu samo bezbednosne već i ekonomske. Phurpa Chiring Lama, vlasnik smeštaja sa 20 soba, navodi da je tokom vrhunca trekking sezone ranijih godina gotovo uvek imao popunjene kapacitete, dok ih je nakon katastrofe ostalo zauzeto svega pet.
„Ovim poslom se bavimo više od 40 godina, ali nikada nismo videli ovakvu katastrofu“, rekao je Lama.
Klimatske promene dodatno povećavaju rizik
Rizici u regionu povezani su i sa ubrzanim zagrevanjem Himalaja, gde se, prema navodima naučnika, temperature povećavaju približno dvostruko brže od globalnog proseka. Više temperature ubrzavaju topljenje glečera, snežnog pokrivača i trajno smrznutog tla. To može da destabilizuje planinske padine, koje su dodatno izložene zemljotresima, i izazove odrone kamenja, leda i zemljišta.
Istovremeno, glečerska jezera se šire kako se led topi. Kada prirodne prepreke koje zadržavaju vodu popuste, velike količine vode mogu se naglo izliti u doline i izazvati razorne poplave. Nepal je od 1940. godine zabeležio oko 30 takvih događaja.
Promene u padavinama predstavljaju dodatni problem: na većim nadmorskim visinama kiša sve češće zamenjuje sneg, što može doprineti nestabilnosti padina i povećati rizik od odrona i klizišta.
Upravo zato izgradnja u uskim rečnim dolinama predstavlja poseban izazov. Rečne obale često nude ravnije i pristupačnije zemljište za puteve, hotele, hidroelektrane i naselja, ali su istovremeno izložene poplavama i bujičnim nanosima.
Pravila postoje, ali se ne primenjuju dovoljno
Istraživači upozoravaju da se odluke o gradnji koje se donose danas mogu odraziti na bezbednost stanovništva tokom narednih decenija. Problem nije samo u klimatskim promenama već i u nedovoljnom planiranju i slaboj primeni postojećih propisa.
U turističkim oblastima pojedine lokacije promovišu se kao atraktivne destinacije bez dovoljno pažnje posvećene rizicima. Predstavnici turističkog sektora u Pokhari priznaju da se poslovanje širilo bez odgovarajućeg planiranja.
Slične probleme prijavljuju i u indijskoj državi Utarakand, gde se gradnja nastavila u područjima izloženim poplavama, uprkos pravilima koja ograničavaju izgradnju u blizini rečnih korita. Vlasti u Utarakandu su 12. oktobra odobrile nova pravila za zoniranje poplavnih područja, sa ciljem da se reguliše korišćenje zemljišta i zaštite stanovništvo, imovina i važna infrastruktura.
Nepal takođe priprema stroža ograničenja. Prema navodima nacionalne agencije za upravljanje katastrofama, u pojedinim delovima koridora Rasuva–Bhotekoshi trebalo bi da bude zabranjeno naseljavanje na udaljenosti manjoj od 15 metara od rečne obale.
Ipak, stručnjaci upozoravaju da propisi sami po sebi neće biti dovoljni ako se ne budu dosledno sprovodili. Kao jedno od mogućih rešenja pominje se i povezivanje osiguranja sa procenom rizika, tako da objekti u bezbednijim područjima imaju povoljnije uslove osiguranja.
Razvoj ne sme da zanemari bezbednost
Poplave koje su pogodile Nepal u avgustu, nakon završetka istraživanja, odnele su više od 1.400 života, dok se hiljade ljudi vode kao nestale, navodi BBC. U oktobru je izlivanje reke Budhi Gandaki oštetilo oko 200 kuća, odnelo pet mostova i ostavilo petoro ljudi nestalih.
Ovi događaji dodatno su skrenuli pažnju na opasnosti kojima su izložene zajednice u planinskim dolinama. Istraživači pritom ističu da je njihov način procene rizika imao ograničenja: kao potencijalno ugrožene posmatrali su objekte koji se nalaze do 50 metara iznad površine reke ili glečerskog jezera. Tokom pojedinih poplava, međutim, nivo vode porastao je i više od te granice.
Za zemlje Himalaja, u kojima turizam i infrastrukturni projekti predstavljaju važan deo ekonomskog razvoja, izazov je kako nastaviti izgradnju, a istovremeno zaštititi stanovništvo i prirodne sisteme od kojih zavisi.
Kako upozoravaju autori istraživanja, odluke o tome gde se grade naselja, putevi i turistički objekti neće određivati samo izgled planinskih dolina, već i nivo rizika kojem će ljudi biti izloženi u godinama koje dolaze.
Foto: Magnific/svstrelkov
